مىشود ، از بخشهاى عمده آنست . پيشتر كيفيت و چشمنوازى باغات سلطنتى كه حاوى كاخهايى از اين نوع بودند ، بستگى تام به محيط و پيرامون آن داشت . منشأ اين سنت دست‌كم به كاخ تيولى امپراتور هادريان مىرسد كه در سرتاسر جهان اسلام ازجمله سمرقند ، ادرنه و غرناطه به كار گرفته مىشد . نقشه كمپفر از باغ سلطنتى اصفهان تصويرى گويا از اين نوع معمارى منظره‌پردازانه را ارائه مىدهد ( تصاوير b و a 11 ) « 1 » . امّا به همان اندازه كه سنت عمومى اين نوع كاخهاى باغى قابل پيجوئى و روشن است ، تشخيص و يافتن اسلاف خاص كاخ چهلستون دشوار است . اين كاخ شباهتهايى با كاخهاى چهلستون تخت جمشيد و تالار بعضى از خانه‌هاى شمال ايران دارد ولى هيچكدام از اين شباهتها متقاعدكننده و كامل نيست . بالعكس ، به سبب دهانه مركزى تورفته‌اى كه به اتاق تختگاه ره مىسپارد و مثل يك ايوان دوره ساسانى عمل مىكند و نيز عليرغم پايه و نعل درگاهى آن ، بيشتر شبيه كاخهاى ساسانى است تا يك كاخ ديگر . كاخ چهلستون همچون كاخهاى ديگر صفوى ، تعمدا فضايى ناپايدار و گذرا است و هيجده ستون آن مثل چوب كبريت مىنمايد و گوئى تحمل سنگينى سقف حجيم مسطح آن‌را برنخواهد تافت . در اينجا يك عنصر مبالغه وارد شده كه با عناوين ديگر در ساير كاخهاى اسلامى مثل كاخ قباذآباد سلجوقى و يا كاخ سوغورلوق / ساتريق ايلخانى نيز راه پيدا كرده و آن هم عنوان چهلستون آنست . راز اين چهلستون در آب استخر نهفته كه ستونهاى كاخ را در خود بازمىتاباند و آن‌را به گونه چهل ستون فرامىنمايد . يكى از جنبه‌هاى مهم اين كاخ هم مثل كاخ عالىقاپو صلابت و استحكام چهارگوش آن از جوانب و عقب است كه متفاوت با نماى پيشين سست و غيرمنسجم آنست . دهانه‌هاى طولانى با عمق 5 متر به موازات سردرهاى جانبى بازمىشوند و هركدام داراى چهار ستون هستند . طاقچه‌هايى كه با ديوارنگاره‌هاى صحنه‌هاى دربارى تزيين يافته ، ديوار تورفته را قطع كرده‌اند . ديوار عقبى در تباين با سردر اصلى ، تكاثف بنّائى محكمى را ارائه مىدهد كه تنها گسستگى عمده در آن مدخل عقبى است . اين مدخل مثل ساير مدخلها داراى پلكان است چون كاخ بر روى سكوئى قرار گرفته است . آرايش درونى به سادگى برگزار شده و فاقد آن پيچيدگيهاى بهت‌آور عالىقاپو است . در آن سه واحد فضائى عمده دوشادوش هم قرار گرفته : تالار به تختگاه متصل مىشود كه به‌نوبه‌خود به تالار اصلى مىپيوندد . اتاقهاى فرعى در الگوى عالىقاپو در جانب كوتاه خود به تختگاه و در جانب بلند به تالار اصلى مشرف است . ازاينرو واحدهاى فضائى اصلى

--> ( 1 ) - گالديرى ، " Relecture " ؛ لوشى ، " Der Koigliche Marstall " .